Obrona przed dezinformacją

Jednym z problemów współczesnego, cyfrowego świata jest zjawisko dezinformacji, polegające między innymi na celowym rozpowszechnianiu nieprawdziwych wiadomości (fake newsów). Problem ten znacznie nasilił się w czasie wojny w Ukrainie, ponieważ posługiwanie się fałszywymi,  wprowadzającymi w błąd treściami stanowi jej istotną część. Na tej stronie publikujemy zbiór informacji na ten temat, w tym: krótki przewodnik po dezinformacji i środkach zaradczych, oraz scenariusz zajęć do przeprowadzenia w bibliotece/

WOJNA ROSJI Z UKRAINĄ – KRÓTKI PRZEWODNIK PO DEZINFORMACJI I ŚRODKACH ZARADCZYCH

Wojna Rosji z Ukrainą ma nie tylko oblicze militarne, ale również propagandowe. Działania dezinformacyjne Rosji nastawione są na skłócenie społeczeństw Europy i innych państw popierających Ukrainę i pomagającej jej wojskom i ludności, na zasianie strachu i wzbudzenie niechęci do narodu ukraińskiego i do osób, które z Ukrainy musiały uciekać.

autor materiału: Piotr Henzler

Tysiące fake newsów zalały polski (i nie tylko polski) internet, przede wszystkim media społecznościowe. Czego moglibyśmy się dowiedzieć, gdyby wszystkie newsy brać za prawdziwe? O uchodźcach z Ukrainy, którzy biją Polaków, o ukraińskich rodzinach niszczących udostępnione im mieszkania, o wzroście promieniowania po walkach o elektrownie atomowe, o planach „porzucenia” Polski przez NATO w razie konfrontacji z Rosją…

Skąd się one biorą? Mała część z nich ma źródło „prywatne” – ktoś coś usłyszał, nie był pewien, czy to prawda, wpuścił w internet. Takie plotki też się zdarzają i wiele fake newsów „w dawnych czasach” tak się rodziło. Ale nie dzisiaj i nie w tej sprawie. W przypadku wojny Rosji z Ukrainą i towarzyszących jej działań „informacyjnych” za takim fake newsami stoi cała machina – farmy trolli, boty generujące wpisy i ruch, tysiące (?) ludzi zaangażowanych w tworzenie fałszywych treści, rozpowszechnianie nieprawdziwych informacji, budowanie narracji o „specjalnej misji wojskowej”, o „konieczności denazyfikacji Ukrainy” czy „zagrożeniu niesionym przez uchodźców”.

Z analiz ośrodków badających ruch w internecie i fake newsy wynika, że wkrótce po rozpoczęciu inwazji Rosji na Ukrainę na Facebooku i Twitterze pojawiły się dziesiątki tysięcy fałszywych wpisów. Rekordowym dniem był 1 marca: ok. 120 000 wpisów! Z badań tych wynika również, że wiele kont, których obecna aktywność skupiona jest wokół tematyki rosyjsko-ukraińskiej, wcześniej, często z dużym powodzeniem (zasięgami, reakcjami) agitowała przeciwko szczepieniom przeciwko Covid-19.

Nie można liczyć na to, że fala fake newsów się zatrzyma, nie można liczyć na to, że dostawcy internetu czy regulacje państwowe wiele zmienią. Z dezinformacją trzeba radzić sobie samemu.

Ale – i tu dobra informacja – radzenie sobie samemu nie oznacza, że jesteśmy zdani tylko na siebie. W internecie możemy znaleźć miejsca, które pomagają rozpoznawać fake newsy. A od czasu inwazji Rosji na Ukrainę intensywność działań fact-checkingowych (weryfikujących prawdziwość informacji) znacznie wzrosła.

Zaszczep się przeciwko fake newsom

Na zalew fake newsów i dezinformacji są dwa bardzo skuteczne sposoby. Pierwszy z nich to zasada „poznaj swojego wroga”, czyli dowiedz się, jakie fake newsy krążą, żeby od razu przy natrafieniu na nie wiedzieć, że to fałszywa informacja.

Jeśli chcesz poznać „najpopularniejsze” fake newsy, dowiedzieć się, w jaki sposób rosyjska propaganda stara się wpływać na nastroje społeczne w Polsce (i w Europie), przekonać się, które z informacji, jakie zapewne już do Ciebie jakoś trafiły, zajrzyj na kilka stron i profili. Nie poznasz wszystkich fake newsów (to nierealne), ale poznasz tematy, które często są wykorzystywane do mieszania w naszych umysłach.

Demagog.org.pl (www.demagog.org.pl)

To jeden z bardziej „zasłużonych” serwisów fact-checkingowych, z historią znacznie dłuższą niż obecna wojna. Znaleźć tu można, po pierwsze, komentarze do licznych fake newsów na temat wojny i ukraińskich uchodźców w Polsce (https://demagog.org.pl/fake_news/), ale też sensowne opracowania przybliżające ważne kwestie związane z wojną i kryzysem humanitarnym. To rzetelne źródło wiedzy o obecnej sytuacji w Ukrainie, w Polsce, w Europie (https://demagog.org.pl/). Co więcej, w „Demagogu” można znaleźć tez podpowiedzi, jak rozpoznawać fake newsy i jak sobie z nimi radzić.

NASK (Naukowo-Akademicka Sieć Komputerowa) (www.nask.pl)

NASK to państwowy instytut badawczy, jedna z ważniejszych instytucji zajmujących się internetem w Polsce, w tym – dbająca o szeroko rozumiane bezpieczeństwo jego użytkowników W związku z dezinformacją rosyjską uruchomiła projekt #WłączWeryfikację.

W ramach tego projektu:

  • prowadzony jest monitoring informacji dotyczących wojny w Ukrainie, uchodźców i tematów powiązanych (wybrane materiały są publikowane z oznaczeniem, że mogą być częścią akcji dezinformacyjnej),
  • publikowana jest lista profili (przede wszystkim na Twitterze, ale też na YouTube czy Facebooku), które – ze świadomością ich właścicieli lub z jej brakiem – mogą być wykorzystywane w działaniach dezinformacyjnych,
  • udostępniane są wiarygodne materiały dotyczące działań wojennych, zaangażowania Polski w pomoc uchodźcom itp.

Działania podejmowane przez NASK można śledzić na Facebooku (https://www.facebook.com/WeryfikacjaNASK), na Twitterze (https://twitter.com/WeryfikacjaNASK) i bezpośrednio na stronie internetowej (https://www.nask.pl/pl/wlaczweryfikacje/4413,WlaczWeryfikacje.html)

Centrum Analiz Propagandy i Dezinformacji (www.capd.pl)

CAPD to organizacja pozarządowa, która zajmuje się analizą zagrożeń informacyjnych. Nie jest szczególnie aktywna w obecnym czasie (ani na stronie www (https://capd.pl/pl/), ani na Facebooku (https://www.facebook.com/capdpl), ani na Twitterze (https://twitter.com/Fundacja_CAPD), ale warto co pewien czas zaglądać, zwłaszcza, że można znaleźć tam materiały edukacyjne.

EUvsDiSInfo (https://euvsdisinfo.eu/pl/)

Ta dziwna nazwa opisuje program realizowany przez European External Action Service, jednostkę administracji Unii Europejskiej wspierającej działania dyplomatyczne i międzynarodowe. Program ten, rozwijany jako „Unia Europejska przeciw dezinformacji”; skupia się na analizie fake newsów i dezinformacji kierowanych do odbiorców w krajach członkowskich, których źródła wiązane są głównie z Rosją. Program realizowany jest od 2015 roku.

Znaleźć tam można aktualności, bazę fake newsów oraz analizę wybranych, fałszywych wiadomości. Nie tylko tych, na które łatwo natrafimy w polskiej infosferze.

Oko.press (www.oko.press

Ten znany portal dziennikarstwa obywatelskiego nie prowadzi ścisłego monitoringu bieżących fake newsów, ale w jego serwisach można znaleźć zarówno komentarze i analizy dotyczące działań informacyjnych, a to, co jest szczególnie istotne w kontekście dezinformacji, to materiały z serii „Goworit Moskwa” (Mówi Moskwa), czyli analiza rosyjskich działań propagandowych kierowanych do Rosjan i Rosjanek.
Materiały dostępne na stronie www (www.oko.press), na Facebooku (https://www.facebook.com/oko.press/) i na Twitterze (https://twitter.com/oko_press)

Instytut Badań Internetu i Mediów Społecznościowych (http://ibims.pl/)

Instytut prowadzi badania polskiej infosfery i mediów społecznościowych pod katem działań dezinformacyjnych związanych z atakiem Rosji na Ukrainę. Kilka razy w tygodniu publikuje ilościowe podsumowanie „ataków informacyjnych”, wskazując główne tematy lub źródła tych działań.

Podsumowania dostępne są na Facebooku (https://www.facebook.com/ibimspl), a na Twitterze dodatkowo można zapoznać się z alertami, czyli ostrzeżeniami wskazującymi przewidywane tematy nadchodzących działań dezinformacyjnych (https://twitter.com/ibimspl).

Rozpoznaj fake newsa i odrzuć

Znajomość fake newsów to jedno, odporność na nie – to drugie. Zwłaszcza, że nawet najsprawniej działające serwisy fact-checkingowe nie dadzą rady wyłapać „wszystkiego”. Co zrobić, żeby nie złapać się na fake newsa? Jest jedna, generalna zasada – uważaj! Pamiętaj, że o ile na terenie Ukrainy odbywa się wojna militarna, o tyle w Polsce (i w innych państwach, zwłaszcza tych zaangażowanych w pomoc Ukrainie) trwa wojna informacyjna. A na wojnie ważne są ostrożność, przezorność i nieufność. Tak też – niestety – musisz podchodzić do informacji: dotyczących samego konfliktu militarnego, wpływu uchodźców z Ukrainy na życie w Polsce, nastrojów na świecie, zagrożenia atomowego (zarówno w rozumieniu konfliktu nuklearnego, jak i konsekwencji walk o elektrownie atomowe).

Poniżej znajdziesz kilka linków do opracowań zawierających zalecenia dla świadomych „konsumentów informacji”, podpowiadające, co robić, aby sprawdzić wiarygodność informacji. To cenne źródła wiedzy, mają jednak jedną wadę – zakładają, że masz czas, żeby dokonywać analizy i oceny. Jeśli codziennie trafia do Ciebie nie jedna, a dziesiątki informacji, czasu na analizę nie ma. Dlatego zachęcamy bardzo – przejrzyj te materiały, zapamiętaj jak najwięcej zasad świadomego korzystania z informacji. I wykorzystuj je do analizy wszystkich newsów, które są dla Ciebie ważne – dotyczą Twojego miejsca zamieszkania, Twojego zawodu, Twoich planów itp. Bez zweryfikowania nie pędź na stację po zapas benzyny, nie wypłacaj całej gotówki, ale też – nie rezygnuj z jazdy z pomocą na granicę, bo wśród fake newsów pojawiły się też takie, że granica jest „zamknięta dla cywilnych osób”. Wtedy sprawdzaj dokładnie, bo błąd może Cię dużo kosztować.

Kliknij. Sprawdź. Zrozum. Jak świadomie korzystać z informacji (http://zrozum.org/materialy/kliknij-sprawdz-zrozum-poradnik/) – poradnik przybliżający zasady krytycznego myślenia, oceny wiarygodności informacji oraz narzędzia wspierające oceną prawdziwości informacji

Zrozum.org (www.zrozum.org)

Serwis wspierający krytyczne myślenie i walkę z fake newsami. Katalog wartościowych materiałów nt. oceny wiarygodności informacji, narzędzi wspierających identyfikację fake newsów, scenariuszy zajęć dla dzieci, młodzieży i dorosłych, gier edukacyjnych, kursów online, wykładów, podcastów i artykułów naukowych.

Plakat „Jak świadomie korzystać z informacji” (http://zrozum.org/materialy/plakat-jak-swiadomie-korzystac-z-informacji/)

10 rekomendacji wspierających świadome korzystanie z informacji, efekt współpracy FRSI, Centrum Edukacji Obywatelskiej oraz Polityka Insight. Nie tylko kluczowe informacje podane w kompaktowy sposób, ale i efektowna forma plakatu, gotowego do wydruku i powielania. Do wykorzystania od razu w bibliotece.

Kursy i poradniki Demagog.org.pl (www.demagog.org.pl)

Serwis Demagog.org.pl oferuje wiele możliwości podniesienia kompetencji w zakresie radzenia sobie z fake newsami i dezinformacją. Warto zwrócić uwagę na:

  • platformę e-learningową (https://platforma.demagog.org.pl/kursy/) z dwoma kursami online: „Fałszywe informacje. Jak sobie z nimi radzić” oraz „Sposoby weryfikacji informacji w internecie”. Wkrótce ma się pojawić kurs trzeci, na temat fact-checkingu
  • katalog artykułów i poradników (https://platforma.demagog.org.pl/wiedza/) wspierających krytyczne myślenie i ocenę wiarygodności informacji (oraz scenariusze zajęć).

Ale na co dzień, przede wszystkim, sprawdzaj źródło informacji. To jest zwykle najskuteczniejsza metoda (choć jak każda, bywa zawodna).

Jak sprawdzić źródło informacji?

  1. Sprawdź, kto opublikował lub przekazał Ci informację, czy ta osoba jest wiarygodna? Znasz ją? Wiesz, że może znać się na tym temacie, o którym pisze/mówi?
  2. Czy informacja pochodzi z wiarygodnego źródła (wiarygodnego portalu, wiarygodnej redakcji)? Dlaczego uważasz, że jest ona wiarygodna?
  3. Upewnij się, że to ‘źródło” jest naprawdę tym źródłem, za które się podaje. Może to tylko podobna nazwa serwisu www? Zamiast wiarygodnego „oko.press” może to jest „okopress.pl” (to tylko przykład, obecnie nie ma serwisu działającego pod taką nazwą).
  4. Jeśli zaciekawiła Cię informacja z mediów społecznościowych, sprawdź koniecznie nadawcę – i to maksymalnie „pierwotnego”. Jeśli posta udostępnił Twój najlepszy przyjaciel, to i tak sprawdź, czyj post czy twit udostępnił. Jeśli osoba ta ma konto od niedawna, niewielu znajomych, a do tego pisze tylko na temat wojny z Ukrainą – duża szansa, że to sztuczne konto, stworzone po to, żeby szerzyć dczinformację.

Cenne źródła wiedzy, z których warto korzystać

Wojna w Ukrainie i napływ setek tysięcy uchodźców wyzwolił niezwykłą energię do pomocy wśród mieszkańców Polski. Zbiórki na rzecz organizacji pomocowych czy ukraińskiego wojska, oferowanie pokojów i mieszkań uciekającym rodzinom, przywożenie leków, kosmetyków, ubrań czy żywności na granicę, do punktów recepcyjnych w całej Polsce czy do obiektów przyjmujących Ukraińców i Ukrainki pokazały, że tysiące spośród nas są gotowi do pomocy, dzielenia się, wspierania.

Przy tym jednak pojawiły się głosy, że najlepsza pomoc to pomoc zorganizowana, zaplanowana, adekwatna do potrzeb. I że wokół działań pomocowych też dzieje się swego rodzaju dezinformacja. I to też taka nie wynikająca ze złej woli, a raczej z jej nadmiaru. Media społecznościowe pękają od apeli o pomoc, ale czasem przebijają się też informacje studzące atmosferę (np. wezwania o nieprzywożenie ubrań na granicę, bo nie są już potrzebne, apele o niewykupywanie lekarstw, bo źle przechowywane mogą stracić swoje zalety lub nawet stać się groźne, ostrzeżenie przed naciągaczami transportowymi, którzy na uciekinierach chcą „zrobić biznes”).

Również inne wątki wymagają teraz uwagi – jak rozmawiać z uchodźcami, o czym rozmawiać, o czym nie, jak przygotować zajęcia dla dzieci z Ukrainy, co robić z informacjami, które do nas docierają itp.

Poniżej znajdziesz linki do kilku rzetelnych i wiarygodnych źródeł na tematy, które są obecnie ważne. Nie jest to pełna lista i na pewno w internecie krąży jeszcze mnóstwo innych wartościowych materiałów. Ale nie ma możliwości, żeby wszystko do wszystkich dotarło.

Na co warto zwrócić uwagę i udostępnić swojej rodzinie, znajomym, czytelnikom i użytkownikom?

Podsumowanie

Na systemową dezinformację jest wiele sposobów. O najważniejszych pisaliśmy – „poznaj wroga”, czyli poczytaj o najbardziej popularnych fake newsach, dowiedz się, jak rozpoznawać nieprawdziwe informacje, sprawdzaj źródła i sięgaj do tych, które są rzetelne i wiarygodne.

Ale jednej rzeczy nie rób. Jeśli nie masz pewności, czy dana informacja – o działaniach wojennych, o sytuacji uchodźców w punkcie recepcyjnym, o perspektywie zakończenia wojny, o zwyczajach mieszkańców Ukrainy, o  zachowaniu uchodźców w miejscowości X, o stanowisku polityka Y wobec wojny w Ukranie – jest prawidziwa, to jej nie udostępniaj! Nie dodawaj jej zasięgu, nie ryzykuj, że będziesz kolejną osobą, która „puści fejka”. Pamiętaj o sile mediów społecznościowych i kontaktu osobistego. Jeśli Ty puścisz nieprawdziwą informację (co gorsza, może być szkodliwa), to odbiorcy zapamiętają, że wyszła ona od Ciebie, z biblioteki, od osoby i z miejsca cieszących się szacunkiem i uważanych za wiarygodne. I taka pójdzie w świat…

Nie daj się propagandzie! Jak rozpoznać dezinformację i radzić sobie z fake newsami

Scenariusz zajęć poświęconych dezinformacji, fake newsom i radzeniu sobie z zalewem informacji, udostępniony w ramach inicjatywy Biblioteki dla Ukrainy. Rekomendujemy scenariusz do wykorzystania także podczas tegorocznej edycji kampanii Tydzień z Internetem.

autor scenariusza: Piotr Henzler

Zapraszamy na krótkie spotkanie poświęcone dezinformacji, fake newsom i radzeniu sobie z zalewem informacji. Wojna, którą Rosja toczy z Ukrainą, ma też swoje odzwierciedlenie w świecie informacji na całym świecie, ale Polska jest jednym z krajów szczególnie mocno atakowanych fałszywymi informacjami. Czy wiesz, że ma początku marca jednego dnia w polskim internecie pojawiało się – codziennie! – kilkadziesiąt tysięcy fałszywych informacji?!

Czym są fake newsy, jak działa dezinformacja, a przede wszystkim – jak sobie z tym radzić i jak świadomie korzystać z informacji? Tego dowiesz się podczas zajęć, na które zapraszamy!

Cele zajęć

Celem zajęć jest zwiększenie wiedzy osób uczestniczących na temat działań dezinformacyjnych oraz zwiększenie umiejętności odróżniania informacji prawdziwych od fałszywych. Kontekstem jest wojna informacyjna towarzysząca rosyjskim działaniom wojskowym w Ukrainie, natomiast ukazane zjawiska i mechanizmy mają charakter uniwersalny.

Informacje techniczne

Spotkanie zostało zaprojektowane na około 90-100 minut dla około 15-20 osób. W przypadku mniejszej liczby osób mogą być konieczne drobne modyfikacje organizacyjne, nie wpłynie to jednak na użyteczność zajęć.
Do realizacji zajęć potrzebne/niepotrzebne (zależnie od wariantu) są urządzenia umożliwiające dostęp do informacji online: komputery, tablety, smartfony.

Warianty szkolenia

Spotkanie jest zaprojektowane w dwóch wariantach. Główny cel zajęć jest jednakowy w obu wariantach, a pewne różnice wynikają ze specyfiki wariantów:

  • wariant 1 (100% offline) – przeznaczony jest do zrealizowania w całości stacjonarnie i analogowo, bez wykorzystywania sprzętów i internetu; wariant ten został przygotowany z myślą o osobach uczestniczących, które mogą nie czuć się komfortowo pracując „ze sprzętem” lub wówczas, gdy osoba prowadząca nie czuje się w takiej sytuacji bezpiecznie,
  • wariant 2 (cyfrowo-zdalny) – wariant, który może być zrealizowany albo stacjonarnie, ale z wykorzystaniem sprzętu komputerowego i internetu, albo całkowicie zdalnie.


Przykłady fake newsów/dezinformacji

Materiałem bazowym na szkolenie jest prezentacja. Znajdują się w niej przykłady fake newsów do wykorzystania w dwóch częściach spotkania. Prezentacja i materiały zostały przygotowane w dwóch wariantach – w pierwszym, fake newsy mają charakter uniwersalny, w drugim – odnoszą się wprost do wojny i jej konsekwencji. Którą wersję wybrać? Decyduj samodzielnie, ale jeśli podejrzewasz, że masz w grupie osoby, które nie tyle łatwo ulegają dezinformacji, ile są wręcz zapalczywymi siewcami fake newsów, rozważ użycie opcji „uniwersalnej”, żeby nie dawać dodatkowej pożywki tym osobom. Chyba, że wiesz, że sobie poradzisz z taką osobą, że na tyle znasz temat, że wybronisz prawdę.

Pobierz materiały:

Inne materiały:

  • Na stronie „Wojna w Ukrainie i e-wolontariat: jak pomagać przez internet?”, prowadzonej przez Marzena Kacprowicz, pojawił się pomysł na tzw. e-wolontariat fact-checkingowy, czyli pomaganie w weryfikowaniu rzetelności informacji (Walcz z dezinformacją: zgłaszaj fake newsy): https://zrobtowinternecie.pl/wojna-w-ukrainie-i-e-wolontariat-jak-pomagac-przez-internet/.
  • Jak zadbać o swoje zdrowie psychiczne w czasach dezinformacji? – wskazówki od Stowarzyszenia Demagog: https://demagog.org.pl/analizy_i_raporty/jak-zadbac-o-swoje-zdrowie-psychiczne-w-czasach-dezinformacji/.
  • Trendy w obszarze wykorzystywania informacji w 2022 roku. Trendbook – publikacja Stowarzyszenia Profesjonalistów Informacji omawiająca między innymi najważniejsze aktualne zjawiska związane z korzystaniem z informacji cyfrowej (w tym rolę fact-checkingu i umiejętności weryfikacji informacji): https://www.spi.org.pl/trendy-w-obszarze-wykorzystywania-informacji-w-2022-roku/.
  • Dezinformacja oczami Polaków (raport fundacji Digital Poland) – czytamy w nim między innymi: Ponad 80% Polaków spotkało się z dezinformacją oraz fałszywymi informacjami o Polsce i świecie. Wg 84% Polaków zbyt dużo kłamliwych informacji w Internecie dzieli społeczeństwo i wpływa na demokratyczne wybory. Najbardziej na fake newsy podatni są młodzi ludzie ufający mediom społecznościowym, którzy nie są w stanie samodzielnie odróżnić, co jest prawdą a co fałszem. https://digitalpoland.org/publikacje.
  • Walka z dezinformacją: jak zgłosić fake news? – artykuł autorstwa Marzeny Kacprowicz na blogu Sektora 3.0 zawierający m.in. wskazówki na temat tego, w jaki sposób zgłaszać treści dezinformacyjne w różnych mediach społecznościowych: https://sektor3-0.pl/blog/walka-z-dezinformacja-jak-zglosic-fake-newsa/?fbclid=IwAR1zY5SLddwQN8vHlMY5Xzl1mzC3bQNRhYvCa1Zz6JpoWNoSao0epgn-A_Q.
  • Kursy „Hive Mind” do samodzielnego uczenia się, przygotowane przez Fundację TechSoup mają na celu poprawę umiejętności krytycznego myślenia, pogłębienie zrozumienia mechanizmów stojących za dezinformacją, pokazanie, jak przejąć kontrolę nad swoją obecnością w Internecie, ale także zaproponowanie sposobów wykorzystania technologii do tworzenia pozytywnych zmian i mobilizowania osób popierających Twoją sprawę. Dostępne są następujące kursy: „Budowanie Pozytywnych Narracji”, „Przeciwdziałanie dezinformacji”, „Pomyśl dwa razy: samodzielny kurs umiejętności korzystania z mediów”, „Bezpieczeństwo i ochrona w przestrzeni cyfrowej”. Kursy są darmowe, można z nich skorzystać tutaj: https://pl.hive-mind.community/blog/122,kursy-do-samodzielnego-uczenia-sie-ucz-sie-we-wlasnym-tempie-wedlug-wlasnego-planu.
  • W duchu odpowiedzialności za jakość debaty publicznej oraz woli przeciwdziałania zjawisku dezinformacji został opracowany Kodeks Dobrych Praktyk „Wspólnie przeciw dezinformacji”. Sygnatariuszami Kodeksu jest jedenaście organizacji i instytucji: Crazy Nauka, CyberDefence24, FakeHunter, Fundacja Zamenhofa, Fundacja Rozwoju Przez Całe Życie, Fundacja Nauka. To lubię, Spider’s Web+, Stowarzyszenie Demagog, Stowarzyszenie Pravda, Stowarzyszenie Sieć Obywatelska Watchdog i NASK. Opracowanie tłumaczy, jak rozumieć zachodzące w polskiej infosferze procesy dezinformacyjne, wskazuje ich charakterystykę oraz wybrane sposoby zapobiegania rozprzestrzeniania szkodliwych treści. Publikacja jest dostępna na tej stronie: https://www.nask.pl/pl/wlaczweryfikacje/kodeks-dobrych-praktyk/4991,Kodeks-Dobrych-Praktyk.html.